Esrarın Hükümdarı

Roman

Gizemlerin Efendisi (诡秘之主, Lord of the Mysteries), Cuttlefish That Loves Diving’in 2018–2020 arasında yayımlanan romanıdır. Viktorya dönemini andıran bir dünyada geçer: buhar makineleri, gaz lambaları, kilise ve sis. Bu yüzeyin altında ise İksirler, Mertebeler, Mühürlü Eserler ve bedeli çoğu zaman akıl olan bir sihir sistemi vardır.

Hikâye, Zhou Mingrui’nin kafasında bir kurşun deliğiyle, intihar etmiş görünen yoksul bir tarih mezunu olan Klein Moretti’nin bedeninde uyanmasıyla başlar. Romanın geri kalanı büyük ölçüde bu iki adamın arasındaki mesafeyle ilgilidir.


Bu çeviri

Çeviri dört karara dayanır.

1. Ne söylendiğine kaynak karar verir, nasıl söylendiğine Türkçe

Bir cümlenin içeriği, kimin söylediği, bir karakterin bir huyu ne sıklıkta ve ne şiddetle gösterdiği kaynaktan gelir. Çeviri bunlara bir şey eklemez, onları abartmaz, kısaltmaz. Kaynakta olmayan bir kekemelik, bir üç nokta, bir benzetme metne girmez; kaynakta olan da atılmaz.

Türkçenin kararı ise sicildir: bir cümlenin hangi kelimelerle, hangi ağırlıkta, hangi deyimle kurulacağı. Çince ile Türkçe aynı imkânlara sahip değildir. Çince, bir karakterin kibarlığını veya bir duanın ağırlığını kendi araçlarıyla taşır; Türkçe aynı şeyi kendi araçlarıyla, çoğu zaman Osmanlıcanın kelime hazinesiyle taşır.

2. Sicil konuşana ve sahneye göre değişir

Klein Moretti bu dünyaya ait değildir. Onun iç sesi moderndir; içinde yaşadığı dünyanın yüzeyi değildir. Çeviri bu farkı duyulur kılar. Sözlükteki bir örnek bunu en açık biçimde gösterir: İngilizcedeki tek bir terim olan Acting Method Türkçede ikiye ayrılmıştır. Klein kendi zihninde buna Oyunculuk Metodu der; dünyanın insanları ise Rol İfası der.

Ağır kayıt da her yerde kullanılmaz. İlkesi şudur: ağdalılık kudretin değil, mesafenin işaretidir. Bir ayin metni, bir tazim ismi, bir dua formülü yükselir; aynı ağızdan çıkan gündelik cümle yükselmez. Tarot Cemiyeti’nin toplantıları bu yüzden bir Dîvân-ı Hümâyûn ağırlığıyla konuşulur: o odadaki herkes bir maske takmaktadır ve hitap biçimleri bu maskenin parçasıdır.

Her kilise de kendi dilini konuşur. Fırtına ve Güneş kiliselerinin müminleri tektanrılı bir geleneğin kalıplarını kullanır; Ebedî Gece Kilisesi’nin dili daha eski, daha sade ve ninni gibidir (“Ulu Ece seni himaye etsin.”); Toprak Ana’nın müminleri bir köylü ananın sıcaklığıyla dua eder. Bir karakterin hangi kiliseye bağlı olduğunu çoğu zaman yalnızca ağzından çıkan kalıp ele verir.

3. Kelime, ait olduğu kavram dünyasından seçilir

Bir terimi karşılarken sorulan soru “kulağa hoş geliyor mu” değil, “bu kavramın Türkçede zaten bir evi var mı” sorusudur.

Mertebe (序列, Sequence) bunun en net örneğidir. Mertebeler yalnızca güç basamakları değildir; her biri insanın kendisini dönüştürdüğü, bedeli akıl sağlığı olan bir konumdur. Türkçe bu kavramı yüzyıllardır tasavvuf sözlüğünde saklar. Aynı sebeple 途径 (Pathway) Yol‘dur: tarikat anlamındaki yoldan gelir.

Şirazesini yitirmek (失控, Losing Control) da öyle: şiraze, bir kitabın formalarını bir arada tutan dikiştir. Yazmak ve yazılmış olmak üzerine kurulu bir romanda, aklını kaybetmenin karşılığı olarak ciltçilikten gelen bir deyim kullanmak tesadüf değildir.

Bir kelime romanda bir güce, bir salahiyete bağlıysa, o kelime gündelik kullanımda da aynı Türkçeyle karşılanır. Kaynak 召唤 diyorsa, ister bir ayinde ister bir sohbette olsun, Türkçe “celbetmek” der. Okuyucu böylece yazarın kurduğu bağları kaynakta olduğu gibi görebilir.

4. Tutarlılık, tek tek doğruluktan önce gelir

Okuyucu sözlüğü madde madde ezberlemez; terimlerin birbiriyle kurduğu ilişkiyi öğrenir. Bu yüzden kendi içinde tutarlı bir dizgede biraz kayan bir terim, dizgesi dağınık ama tek başına kusursuz bir terimden daha çok iş görür.

Bu tercihlerin nerede yapıldığı gizlenmez. Sözlük sayfasındaki girdiler, hangi kararın neden alındığını açıklayan çevirmen notları taşır; kanona sadık, tamamlanmış ve tamamen özgün karşılıklar ayrı ayrı işaretlenmiştir. Kabiliyet Fihristi ise her Yolun Mertebelerine ait kabiliyetleri, iksir tariflerini, yükseliş ayinlerini ve rol ifası kaidelerini bir araya getirir. Her iki sayfa da kaldığınız bölüme göre açılan spoiler korumasıyla çalışır; sözlüğün kendi çalışma biçimi (parantez içindeki İngilizcenin neden bir karşılık değil arama anahtarı olduğu, spoiler korumasının nasıl işlediği) sözlük sayfasının başındaki “Bu sözlük nasıl okunur?” bölümünde açıklanmıştır. Birden çok Mertebe veya Yolu kapsayan kurallar ise Sistem Kuralları sayfasında tek bir yerde toplanır; bu sayfa bölüm kilidi taşımaz ve serinin tamamına dair spoiler içerir.


Mertebe adları üzerine

Mertebe adları sabit etiketler değildir. İngilizceye, hatta yüzeydeki kelime anlamıyla Çinceye birebir sadık kalmak bu romanda doğruluk değil, çoğu zaman eksiklik üretir. Romanın kendisi bunu daha 6. bölümde açıkça söyler:

“İksirlerin isimleri ‘İlhad Levhası’ndan neşet eder. Devamlı surette Jotun, Elfçe, Kadim Hermes, Kadim Feysac ve modern Hermes lisanlarına tercüme edildikçe, her çağın ve devrin ruhuna muvafık olacak şekilde değişime uğramışlardır. Mühim olan isim değil; mühim olan, ismin bu iksirin ‘asıl simgesi’ni temsil edip edemediğidir.”

Aynı bölümde bile bir Mertebe’nin geçmişte başka bir adla anıldığını görürüz: Denizci‘nin vaktiyle Derya Hâmisi olması gibi. Adlar çağdan çağa ve dilden dile akışkandır; sabit olan, adın işaret ettiği özdür.

Bu yüzden bir Mertebe adı Türkçeye aktarılırken sorulan soru, İngilizce yahut Çince kelimenin sözlük karşılığının ne olduğu değil, seçilen Türkçenin o Mertebe’nin “asıl simgesi”ni ne ölçüde taşıyabildiğidir. Bir karşılık belirlenirken dört unsura birlikte bakılır: Mertebe’nin fiilî kabiliyetleri, sindirilmesini sağlayan rol ifası ilkeleri, yükseliş ayinleri ve bağlı olduğu Yolun genel teması.

Bir kelimenin yüzeydeki anlamı bunlarla çeliştiğinde, sözlük karşılığı değil bu dört ölçüt belirleyici olur. Örneğin İngilizcede ilk bakışta bir “büyücü” çağrışımı taşıyan bir üst Mertebe, gerçekte kabiliyetleri ve rol ifası gereği bir tahakküm ve sevk-idare makamıysa Türkçe karşılığı da buna göre kurulur. Bazı ileri Mertebelerin alışılagelmiş çevirilerden belirgin biçimde ayrılmasının sebebi budur; bu tercihlerin ayrıntılı gerekçeleri, ilgili bölüme gelindiğinde Sözlük notlarında ve seri sonu spoilerı içeren Sistem Kuralları sayfasında açıkça yer alır.


Osmanlıca ve İslami terminoloji üzerine

Bu çevirinin en çok sorgulanacak tercihi, ilahlara dair bölümlerdeki İslami sözcük dağarcığıdır.

Serideki Kadir-i Mutlak (上帝, God Almighty), çevirmenin bir yakıştırması değil, kaynak metnin kendi kurduğu karşılıktır. Çincede 上帝 (Shàngdì), sıradan bir fantastik ilah unvanı değil, İbrahimî tektanrıcılığın Tanrısı için kullanılan yerleşik addır; roman da bu figürü doğrudan o geleneğin yaratılış ve düşüş mitolojisiyle örer. Kastedilen herhangi bir mezhep değil, üç dinin ortak atası olan yaratan, her şeyi bilen ve her şeye gücü yeten bir Hâlık’tır.

Türkçenin tektanrılı bir yaratıcıdan söz ederken elindeki en derin dağarcık İslamîdir; çünkü o dağarcığı kuran gelenek budur. Hâlık, Bârî, Alîm gibi kelimeler bu yüzden kullanılmıştır: kurgusal bir varlığı gerçek bir inancın yerine koymak için değil, o varlığın romandaki işlevini karşılayabilecek kayıt Türkçede bu olduğu için. Bu dağarcık her kilisenin dili değildir; yukarıda anlatıldığı gibi her kilise kendi dilini konuşur.

Romandaki tazim isimleri okunmak, çağrılmak üzere yazılmış hitaplardır. Esmâ-ül Hüsnâ da bir disiplinin teknik terimi değil, canlı ibadet içinde okunan isimlerdir. Burada biçim ile içerik örtüşür.

İki kutsal kitap, iki ayrı kayıt

Romanın kadim tarihindeki ilahlardan biri İncil’den defalarca, neredeyse kelimesi kelimesine alıntı yapar. Bu alıntılar yazarın kurgu içinde uydurduğu bir kitaptan değil, gerçekten bizim dünyamızın İncil’inden gelir.

Bu yüzden iki kayıt bilinçli olarak ayrı tutulur: ilahların unvanları ve tazim isimleri Esmâ kaydında kalır; İncil’den gelen sözler, aynı ağızdan çıksalar bile, Kitab-ı Mukaddes kaydında bırakılır. Türkçe kulağa bu ikisi apayrı gelir; biri yerli ve köklü, diğeri açıkça çevrilmiş. Dünyanın kendi ilahiyatı yerli duyulur; başka bir dünyadan gelen metin yabancı duyulur, çünkü öyledir. İngilizce bu ayrımı yapamaz: orada her iki kaynak da aynı “kutsal metin” dokusuna erir.

Bazı okuyucuların bu tercihleri rahatsız edici bulabileceğinin farkındayım; kararın gerekçesi burada, açık biçimde durmaktadır.


Örnek

Standart çeviri: “Bu çağa ait olmayan aptal.”

Bu çeviri: “Bu asra mensup olmayan Soytarı.”

Tarot destesindeki 0 numaralı kart bir “aptal” değildir; bir başlangıcı, kuralların dışına çıkmayı ve sonsuz potansiyeli temsil eder. Bu yüzden Soytarı‘dır. 占卜家 (Seer) sıradan bir gözcü değil, kehanete vâkıf bir Kâhin‘dir. Yirmi iki Yolun sırrını taşıyan 亵渎石板 (Blasphemy Slate) basit bir tablet değil, İlhad Levhası‘dır.


Ağırbaşlı bir edebî dokuyu ve adım adım tırmanan bir kozmik dehşeti seviyorsanız, Tarot Cemiyeti’ne hoş geldiniz.